मूळ वचन वाचूया, त्याचा भाव समजून घेऊया.
या निवडक संग्रहात १० संपूर्ण दोहे आहेत. प्रत्येक दोह्याखाली सहज मराठीत भावार्थ दिला आहे. हे संत रविदासांच्या सर्व रचनांचे संकलन नाही.
दोहा १
मूळ पाठ
रैदास जन्म के कारनै होत न कोए नीच।
नर कूं नीच करि डारि है, ओछे करम की कीच॥
कोणत्याही घरात किंवा जातीत जन्म घेतल्यामुळे माणूस कनिष्ठ ठरत नाही. त्याला कमीपणा आणतात ती त्याची वाईट कृत्ये. म्हणून माणसाचे मोल जन्मावरून नव्हे, तर त्याच्या आचरणावरून ठरवावे.
मूळ पाठाचा स्रोत : हिन्दवी ↗दोहा २
मूळ पाठ
जनम जात मत पूछिए, का जात अरू पात।
रैदास पूत सब प्रभु के, कोए नहिं जात कुजात॥
एखाद्याची ओळख करून घेताना त्याचा जन्म, जात किंवा कुळ विचारून भेद करू नका. आपण सारे एकाच परमेश्वराची लेकरे आहोत; त्यामुळे कोणालाही जन्मतः श्रेष्ठ किंवा कनिष्ठ मानण्याचे कारण नाही.
मूळ पाठाचा स्रोत : हिन्दवी ↗दोहा ३
मूळ पाठ
रैदास इक ही बूंद सो, सब ही भयो वित्थार।
मुरखि हैं तो करत हैं, बरन अवरन विचार॥
एकाच थेंबापासून विस्तार व्हावा, तशी ही सारी सृष्टी एकाच मूळ तत्त्वातून निर्माण झाली आहे. हे नाते विसरून वर्णावरून श्रेष्ठ-कनिष्ठ ठरवणे हा अज्ञानाचा भाग आहे. बाहेरचे भेद पाहण्याआधी आपल्यातील समान माणुसकी पाहावी.
मूळ पाठाचा स्रोत : हिन्दवी ↗दोहा ४
मूळ पाठ
मुसलमान सों दोस्ती, हिंदुअन सों कर प्रीत।
रैदास जोति सभ राम की, सभ हैं अपने मीत॥
मुसलमानांशी मैत्री करा आणि हिंदूंशीही प्रेमाने वागा. प्रत्येकाच्या अंतरात त्याच परमेश्वराचा प्रकाश आहे. धर्म वेगळा असला तरी कोणी परका नाही; सर्वांना आपले मित्र मानून जवळ करावे.
मूळ पाठाचा स्रोत : हिन्दवी ↗दोहा ५
मूळ पाठ
ऊँचे कुल के कारणै, ब्राह्मन कोय न होय।
जउ जानहि ब्रह्म आत्मा, रैदास कहि ब्राह्मन सोय॥
उच्च समजल्या जाणाऱ्या कुळात जन्म झाला म्हणून कोणी खरा ब्रह्मज्ञानी होत नाही. ब्रह्म आणि आत्म्याचे स्वरूप ज्याला उमगले आहे, तोच या आध्यात्मिक अर्थाने ब्राह्मण होय. येथे जन्माचा अभिमान नव्हे, तर अंतर्मनातील ज्ञान महत्त्वाचे आहे.
मूळ पाठाचा स्रोत : हिन्दवी ↗दोहा ६
मूळ पाठ
हिंदू पूजइ देहरा मुसलमान मसीति।
रैदास पूजइ उस राम कूं, जिह निरंतर प्रीति॥
हिंदू देवळात पूजा करतो, तर मुसलमान मशिदीत प्रार्थना करतो. रविदास म्हणतात: माझी उपासना त्या रामाची आहे, ज्याच्याशी माझे अखंड प्रेमाचे नाते आहे. उपासनेच्या जागेबरोबरच अंतःकरणातील जिव्हाळा आणि निष्ठा महत्त्वाची आहे.
मूळ पाठाचा स्रोत : हिन्दवी ↗दोहा ७
मूळ पाठ
मस्जिद सों कुछ घिन नहीं, मंदिर सों नहीं पिआर।
दोए मंह अल्लाह राम नहीं, कहै रैदास चमार॥
मला मशिदीविषयी तिरस्कार नाही, आणि मंदिराविषयी विशेष आसक्तीही नाही. रविदास म्हणतात की अल्लाह किंवा राम यांना या वास्तूंमध्ये शोधूनच ईश्वर सापडत नाही. देवळा-मशिदीच्या भेदात अडकण्याऐवजी ईश्वराचा शोध अधिक खोलवर घ्यावा.
शेवटच्या ओळीतील जातिनाम मूळ पाठातील रविदासांची स्वतःची ओळख आहे; तो इथे ऐतिहासिक पाठ जतन करण्यासाठी दिला आहे.
मूळ पाठाचा स्रोत : हिन्दवी ↗दोहा ८
मूळ पाठ
रैदास प्रेम नहिं छिप सकई, लाख छिपाए कोय।
प्रेम न मुख खोलै कभऊँ, नैन देत हैं रोय॥
खरे प्रेम कितीही लपवण्याचा प्रयत्न केला, तरी लपून राहत नाही. ओठांनी काही सांगितले नाही, तरी डोळ्यांत दाटून येणारे अश्रू मनातील ओढ व्यक्त करतात. प्रेमाची खोली नेहमी शब्दांत सांगावी लागत नाही.
मूळ पाठाचा स्रोत : हिन्दवी ↗दोहा ९
मूळ पाठ
रैदास जीव कूं मारकर कैसों मिलहिं खुदाय।
पीर पैगंबर औलिया, कोए न कहइ समुझाय॥
जीवाचा प्राण घेऊन परमेश्वराची प्राप्ती कशी होईल, असा रविदास प्रश्न विचारतात. धर्माचे मार्गदर्शन करणाऱ्यांनी हे का समजावून सांगू नये? ईश्वराच्या शोधात जीवांविषयी दया आणि करुणा असणे आवश्यक आहे, असा या प्रश्नाचा रोख आहे.
मूळ पाठाचा स्रोत : हिन्दवी ↗दोहा १०
मूळ पाठ
प्रेम पंथ की पालकी, रैदास बैठियो आय।
सांचे सामी मिलन कूं, आनंद कह्यो न जाय॥
रविदास म्हणतात: प्रेमाच्या मार्गाची पालखी मला मिळाली आहे; तिच्यात बसून मी माझ्या खऱ्या स्वामीच्या भेटीला निघालो आहे. त्या मिलनाचा आनंद शब्दांत मावणारा नाही. येथे प्रेम हेच भक्ताला परमेश्वराशी जोडणारे साधन आहे.
मूळ पाठाचा स्रोत : हिन्दवी ↗